شهید آوینی چگونه تعریف مشهورش از هنر را تدوین کرد؟

احسان رجبی، عکاس جنگ و نویسنده کتاب چشم نوشته‌ها، مهمان اختصاصی برنامه نردبان شبکه مستند سیما به مناسبت هفته دفاع مقدس حضور یافت. او در گفتگو با حامد شکیبانیا از خاطرات جبهه، روایتی از شهید آوینی و سعید جان بزرگی بیان کرد.

رجبی با اشاره به یکی از عکس‌های کتابش گفت در یکی از عملیات‌ها، شدت آتش بسیار بالا بود و امکان حرکت با وسیله وجود نداشت. شهید فلاحت به ما دستور داد در یک سنگر پناه بگیریم. وقتی به خط مقدم رسیدیم، متوجه شدیم تنها ۱۷ تا ۱۸ نفر این خط را نگه داشته‌اند. در این میان سعید جان بزرگی گفت زشت است که در این شرایط ما دوربین به دست بگیریم؛ بهتر است یک دوربین فیلمبرداری بچرخد و بقیه به جنگ بروند و رزمندگان را پشتیبانی کنند.

او ادامه داد هر کس کاری انجام می‌داد؛ یکی خشاب پر می‌کرد، دیگری به مجروحان رسیدگی می‌کرد. ناگ‌هان یک خمپاره ۸۲ می‌لی‌متری دقیقا کنار ما و رزمندانی که در کنارمان نشسته بودند، منفجر شد. دود همه جا را پر کرد و من نتوانستم بفهمم چه اتفاقی افتاده. وقتی دود کنار رفت، دیدم سعید جان بزرگی یقه مرا گرفته و می‌پرسد زنده‌ای؟ او به بچه‌های رزمنده در گوشه‌ای دیگر خیره شده بود و اشک از چشمانش می‌چکید. فهمیدم آن رزمندگان شهادت یافته‌اند. دوربینی‌ام را از زیر خاک بیرون کشیدم و از شهادت آن بچه‌ها عکس گرفتم.

رجبی خاطراتش از سعید جان بزرگی را بازگو کرد او روحیه همه بچه‌ها بود و نگاه زیبایی‌شناختی در جنگ را به ما آموخت. او اهل فکر، محتوا و کاریکاتوریست بود و برای دادن روحیه به بچه‌ها کاریکاتور می‌کشید. سیدمرتضی آوینی وقتی عکس‌های او را دید، گفت باید همه عکاسان را جمع کنیم تا چنین عکس‌هایی بگیرند؛ جای این عکاسان در روایت فتح خالی است.

این عکاس جنگ خاطرنشان کرد وقتی عکس‌های حلبچه را به سیف‌الله صمدیان نشان دادم، او غرق در عکس‌ها شد و پس از دیدن آن‌ها، ۱۰ تا ۱۵ عکس از کتاب خود را برداشت تا عکس‌های سعید جان بزرگی را جایگزین کند. صمدیان از من پرسید این عکاس در کجا درس خوانده؟ من به شوخی گفتم دانشگاه امام حسین. او واقعا فکر می‌کرد چنین دانشگاه‌ی وجود دارد، اما بعد فهمید منظورم جبهه است.

رجبی در بخش دیگری از سخنانش درباره شهید آوینی گفت آوینی در سال ۱۳۷۲ شهادت می‌یابد و من در ۱۳۷۱ به بوسنی رفتم. قبل از سفر پیش آوینی رفتم تا سناریو بگیرم. او بیش از ۴۰ مورد را برای ماجرای بوسنی تدوین کرد و مدام می‌گفت به رزمندگان آنجا بگویید مرا دعا کنند. وقتی شرایطش را دیدم، از او خواستم چیزی بنویسد که به رزمندگان بدهم و بگویم شما را دعا کنند. آنجا بود که جمله معروف هنر آن است که بمیری، پیش از آنکه بمیراندت، مبدأ و منشأ حیات آنان‌اند که این چنین مرده‌اند را نوشت.

صاحب کتاب چشم نوشته ماجرای ثبت عکس مشهور جلد کتاب را نیز تعریف کرد در زمان توزیع روزنامه به خط مقدم، صدای ماشین حاجی بخشی با بلندگوی سرود حماسی شنیدیم. بمباران شدید‌تر شد و ناگ‌هان موشک هدایت‌شونده مالیوتکا به شیشه جلوی ماشین برخورد کرد. آقای ابوالقاسم دهباشی در ماشین بود. من با فاصله ۷۰ تا ۸۰ متری به سمت صحنه شتافتم. آقای دهباشی در حالی که آتش دور ماشین را احاطه کرده بود، با اسایش خاصی ذکر می‌کرد. آن لحظه داستان گلستان شدن آتش برای پیامبران به ذهنم رسید. دوربین را برداشتم، لنز را تمیز کردم و عکس گرفتم، هرچند خط همچنان آرام نبود و آتش سنگین‌تر شده بود.