از تلگرام تا دیوار مرز مسئولیت پلتفرمهای دیجیتال در ایران و جهان کجاست؟, دستگیری بنیانگذار تلگرام در فرانسه با اتهامات منتشر کردن محتوای نامناسب و عدم همکاری با مراجع قضایی، بار دیگر پرسش اساسی را در صحن افکار عمومی طرح کرده است نزدیک به مسئولیت پلتفرمها تا کجاست؟ این موضوع در ایران نیز با دقت به رویدادهایی که برای مدیران دیوار و دیجیکالا رخ داده، اهمیتی دوچندان یافته تا جایی که کاربران در شبکههای اجتماعی، دستگیری پاول دوروف را با بازداشت مدیرعامل دیوار مقایسه کردهاند.
پاول دوروف و چالشهای حریم خصوصی در سطح جهانی پاول دوروف، خالق و مدیرعامل تلگرام، به دلیل پافشاری بر حفظ حریم خصوصی کاربران، مقاومت در برابر سانسور و امتناع از همکاری با دولتها برای دسترسی به دادهها، با چالشهای جدی روبرو شده است.
تلگرام به عنوان یک پیامرسان رمزنگاریشده، در برابر تلاشهای دولتها برای دسترسی به اطلاعات کاربران مقاومت کرده و این امر باعث شده تا بسیاری از حکومتها، از جمله ایران، آن را تهدیدی برای امنیت ملی تلقی کرده و با فیلترینگ مواجه سازند. دوروف سالها پیش نیز به دلایل مشابه از روسیه خارج شد و در سال ۲۰۲۴، فرانسه حکم بازداشت او را با اتهامات پولشویی و تسهیل مالی تروریسم صادر کرد.
اگرچه این اتهامات توسط دوروف و تیمش رد شدهاند، اما نشاندهنده چالشهای جدی است که پلتفرمهای بزرگ فناوری، به ویژه آنهایی که بر اصول حریم خصوصی و آزادی بیان پافشاری میکنند، با آنها مواجهاند. این دستگیری نخستین واکنش تهاجمی دولتها در برابر پلتفرمهای دیجیتال حتی در کشورهای دموکراتیک نبوده و قطعاً آخرین آن نخواهد بود.
سابقه مقصر دانستن پلتفرمها در غرب پلتفرمهای دیجیتال در موارد متعدد نیز با سهلانگاری در قبال وظایف خود، باعث ضرر کاربران و حتی کشورها شدهاند. فیسبوک در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا به دلیل گسترش اخبار جعلی و تبلیغات گمراهکننده تحت انتقاد قرار گرفت. رسوایی کمبریج آنالیتیکا در ۲۰۱۸ نیز نمونۀ بارزی از نقض حریم خصوصی میلیونها کاربر بود.
تیکتاک نیز با چالشهای انتشار اطلاعات نادرست در حوزه سلامت عمومی، نفرتپراکنی و افراطگرایی روبروست و اگرچه ادعا میکند اقدامات پیشگیرانهای انجام داده، اما مدیریت کامل محتوا در این پلتفرم دشوار باقی مانده است.
رویکردهای مختلف جهانی در قبال مسئولیت پلتفرمها آمریکا مصونیت بر پایه بخش ۲۳۰ در ایالات متحده، بر اساس بخش ۲۳۰ قانون ارتباطات، پلتفرمهای آنلاین از مسئولیت محتوای تولیدشده توسط کاربران معافاند، مگر اینکه به طور فعال در ایجاد یا ویرایش محتوا مشارکت داشته باشند. این قانون اگرچه بستر رشد پلتفرمها را فراهم کرد، اما در سالهای اخیر به دلیل گسترش اخبار جعلی و نفرتآمیز، مورد انتقاد قرار گرفته و نیاز به بازنگری احساس میشود.
اتحادیه اروپا تنظیمگرانه و سختگیرانه اتحادیه اروپا رویکردی محتاطانهتر دارد. مقررات عمومی حفاظت از دادهها (GDPR) و قانون خدمات دیجیتال (DSA) مسئولیتهای سنگینی بر دوش پلتفرمهای بزرگ میگذارند، از جمله حذف سریع محتوای غیرقانونی و شفافیت الگوریتمها. این رویکرد اگرچه ممکن است برخی آزادیها را محدود کند، اما به باور رهبران اروپایی، حقوق کاربران را صیانت میکند.
چین نظارت و سانسور گسترده چین سختگیرانهترین قوانین را دارد و پلتفرمها را ملزم به حذف محتوای مخالف سیاستهای دولتی و همکاری نزدیک با مقامات امنیتی میکند. این رویکرد اگرچه به نام امنیت ملی و آرامش اجتماعی دنبال میشود، اما از دید فعالان حقوق بشر، نقض آشکار آزادی بیان و حقوق دیجیتال است.
رویکرد ایران سختگیری و تقاضاهای فراقانونی رویکرد ایران شبیه به چین است؛ پلتفرمها تحت نظارت شدید قرار دارند و مسئولیت سنگینی بر دوش آنها گذاشته شده که کارشناسان معتقدند میتواند فضای نوآوری و اعتماد کاربران را از بین ببرد. برخلاف غرب که مجازاتها غالباً مالی یا دعوت به پارلمان است، مدیران پلتفرمها در ایران هر لحظه با خطر بازداشت و اتهامات سنگین روبرو هستند.
مورد دیجیکالا بازداشت به اتهام توهین به مقدسات یکی از برجستهترین موارد، دستگیری مسعود طباطبایی، مدیرعامل دیجیکالا در پی فروش کالایی بود که توهین به مقدسات تلقی شد. اگرچه دیجیکالا با انتشار بیانیهای عذرخواهی کرد و نظارت را تشدید نمود، اما این اقدام مانع از بازداشت مدیرعامل نشد. این رویداد نگرانی گستردهای در میان صاحبان کسبوکارهای آنلاین و کاربران به وجود آورد که آن را دخالت در امور تجاری و نقض آزادی بیان دانستند.
ماجرای دیوار درخواست دسترسی غیرقانونی به دادهها پیش از دیجیکالا، در دیماه ۱۳۹۸، اشکان آرمندهی مدیرعامل دیوار بازداشت شد. نامه پلیس امنیت اخلاقی به بازپرس دادسرا، نگاه امنیتی حاکم بر پلتفرمها را آشکار میکرد. در این نامه، فضای مجازی عرصهساز فعالیتهای ضداخلاقی توصیف شده و دیوار متهم شد که به دلیل ضعف نظارتی، بستر فعالیتهای مجرمانه است.
بلافاصله پس از این تحلیل، درخواست دسترسی کامل و مستقیم به دیتابیس دیوار شامل شماره تلفن، آدرس، ایمیل، چت کاربران، تاریخچه جستجو، اطلاعات بانکی و غیره مطرح و دستور جلب مدیرعامل صادر شد. آرمندهی نیازمند چارچوب قانونی شفاف هستیم اشکان آرمندهی در گفتگو با دیجیاتو بیان کرد ما چندین بار با درخواستهای اطلاعات کاربران روبرو شدیم که از نظر قانونی پذیرا نبودند.
در یکی از موارد، پلیس امنیت اخلاقی خواستار دسترسی به اطلاعات گسترده همه کاربران ثبتکننده آگهی ماساژ شد، بدون مستندات قانونی و با نقض شدید حریم خصوصی. او افزود ما تنها با دستور قضایی معتبر و به صورت موردی حاضر به ارائه اطلاعات هستیم، اما متاسفانه این موضعگیری منجر به بازداشت من شد.
این اتفاقات نشان میدهد پلتفرمها در ایران با چالشهای جدی در حفاظت از حریم خصوصی و مقابله با تقاضاهای غیرقانونی روبرو هستند و ضرورت یک چارچوب قانونی شفاف، نهاد نظارتی واحد و متخصص، و آموزش قضات و مقامات اجرایی را دوچندان میکند. مسیر آینده تعریف قانون مسئولیت پلتفرمها با وجود برخوردهای پیشبینیناپذیر، امنیت کسبوکارها و سرمایهگذاری در نوآوری به شدت تهدید شده است.
حتی بیشترین مراعات ملاحظات از سوی پلتفرمها نیز تضمینکننده امنیت آنها نیست. برونرفت از این بحران، الزام تدوین یک قانون شفاف برای تعریف مرز مسئولیت پلتفرمها است که میتواند با بهرهگیری از تجربیات جهانی، راهگشا باشد.